(wg W. M. Lewiego): 1 — górna część dzioba; 2 — dolna część dzioba; 3 — nozdrza; 4 — woskówka; 5 — czoło; 6 — ciemię; 7 — kark; 8, 9 — policzki; 10 — obwódka powiekowa. 11 — tęczówka; 12 — źrenica; 13 — kąt szpary dziobowej; 14 — przednia część szyi; 15 — okolica wola; 16 — tylna część szyi; 17 — ucho; 18 — nasada skrzydła; 19 —lewa strona szyi; 20 — pierś; 21 — okolica steku; 22 — grzbiet; 23 — zad (kuper); 24 — ogon (sterówki); 25 — pióra pokrywowe małe; 26 — lotki drugiego rzędu; 27 — pióra pokrywowe duże; 28 — pióra pokrywowe średnie; 29 —lotki pierwszego rzędu; 30 — pasy na skrzydłach; 31 — łokieć skrzydła; 32 — skrzydełko (alula); 33 — podudzie; 34 — pięta; 35 — śródstopie, czyli skoki, (tarsometatarsus); 36 — stopa; 37 — jeden z palców; 38, 39 — pazury; 40 — nasada szyi; 41 — pióra wierzchniej okrywy ogona; 42 — pióra spodniej okrywy ogona; 43 — okolica steku; 44 — podgardle

---

W ocenie ras gołębi wielką rolę odgrywają ich cechy morfologiczne, składające się na wygląd zewnętrzny. Każda rasa dzięki zmienności tych cech różni się od innych wyglądem zewnętrznym. Oglądając ciało gołębia można rozróżnić następujące części: głowę, szyję, tułów i kończyny. W każdej z tych części rozróżniamy z kolei kilka okolic ciała.

Głowa ma cechy świadczące o przynależności rasowej. Na te cechy składają się dziób, czoło, ciemię, kark, policzki, czyli twarz, i oczy. Wszystkie te elementy swym kształtem nadają głowie swoisty wygląd.

Dziób składa się z wydłużonych szczęk, górnej i dolnej, pokrytych grubą i twardą pochwą rogową. Górna część dzioba jest dłuższa, dzięki czemu pokrywa zupełnie dolną część i na końcu jest lekko haczykowato zagięta do dołu.

U nasady górnej części dzioba, w okolicy otworów nosowych, czyli nozdrzy zewnętrznych, znajdują się zgrubienia skórne, o zabarwieniu białawym, nagie, zwane woskówką (w żargonie hodowców — "woskówki nosowe", "brodawki nosowe dzioba" itp.). Stopień rozwoju, powierzchnia, barwa i kształt woskówki są u różnych ras bardzo zróżnicowane.

Okolica twarzowej części głowy, położona pomiędzy dziobem, uszami i oczami, nazywa się policzkiem (w języku hodowców — "twarzą").

Oczy są otoczone dwiema powiekami, których część krawędziowa tworzy wokół nich, gdy są otwarte, nieprzerwany pierścień, zwany obwódką powiekową lub otoczką oczną (w żargonie — brwią). Obwódka ta może być słabo uwydatniona (obwódka pojedyncza), jak u gołębi ras barwnych, lub mocno uwydatniona (obwódka "podwójna" lub "wielka"), jak u gołębi czarnych tureckich i wywrotków siedmiogrodzkich, u których dochodzi do 2—3 mm szerokości. U brodawczaków (bagdety, kariery, indiany) obwódka oczna jest nie tylko niezwykle szeroka, ale ma równocześnie charakter mięsistego zgrubienia o pomarszczonej powierzchni. Barwa jej zależy od rasy lub odmiany i w pewnej mierze od barwy upierzenia. Może być biaława, żółtawobiała (zwana przez hodowców "martwą brwią"), względnie cielista, czerwona, jasnoczerwona, różowa, czerwonawa, szara itd. Zmiany barwy obwódki ocznej są omówione oddzielnie.

Barwa tęczówki u poszczególnych odmian jest zróżnicowana. Bywa biała, żółta, złocisto żółta, żółtopomarańczowa, czerwonopomarańczowa, ciemnobrunatna i czarna (w żargonie hodowców: oczy białoperłowe, kamienne, żółte, łamane itd). W części środkowej tęczówki znajduje się okrągły otwór zwany źrenicą, przez który światło wpada do oka.

Na szyi, łączącej głowę z tułowiem, rozróżnia się dwie powierzchnie, przednią i tylną, oraz stronę lewą i prawą, jak też dwa krańce — górną część i nasadę szyi. Kształt, kierunek wygięcia, długość, grubość, upierzenie i ruchy szyi różnią się u poszczególnych ras.

Podgardle, znajdujące się między nasadą dolnej części dzioba a szyją, jest u większości ras cienkie i wklęsłe (określane jako "wcięte" lub "wykrojone") u innych zaś ras, zwłaszcza u mewek, wypukłe i obwisłe, tworzące na szyi wyraźny fałd (w żargonie nazywany "żyłą").

Trzecia część ciała — tułów jest masywny u gołębi ras olbrzymich, hodowanych dla mięsa, mniej krępy u odmian barwistych, a bardziej wydłużony i smukły u gołębi lotnych. W obrębie tułowia rozróżnia się okolice: klatki piersiowej, grzbietu, zadu, czyli miednicy, brzucha, steku i ogona. Odznaczają się one wielką zmiennością u różnych ras.

Klatkę piersiową położoną między szyją a brzuchem i grzbietem, można podzielić na trzy części: przednią, klatkę piersiową właściwą i część z żebrami. Z tych wszystkich części największe znaczenie w charakteryzowaniu ras ma klatka piersiowa właściwa, nazywana przy opisie ras piersią.

Kuper (nadogonie, zad, plecy) u jednych ras jest cienki (hodowcy nazywają go "nasadą, ogona") i zazwyczaj pokryty obficie piórami, które u ras z ogonem podniesionym tworzą wyniosłość zwaną "poduszeczką" (kuper z taką poduszeczką mają np. czarne gołębie tureckie). W tej właśnie okolicy ciała znajduje się gruczoł kuprowy. Do znaczenia i zmienności tego gruczołu powrócimy jeszcze w podrozdziale "Skóra i wytwory skóry".

Brzuch u gołębi olbrzymich jest zazwyczaj bogato upierzony, dobrze rozwinięty i szeroki, natomiast u ras o delikatnej budowie ciała — mniej rozwinięty i o mniejszej pojemności.

Ogon składa się z kości zwanej pygostylem, z mięśni skóry i piór ogonowych. Kierunek ułożenia ogona, jego kształt i rozmiary oraz długość, szerokość i liczba sterówek znajdujących się w nim — są to cechy bardzo różne u ras gołębi.

Cztery kończyny gołębia — to skrzydła i nogi, składające się z wielu części.

W skrzydle, czyli kończynie piersiowej albo przedniej, rozróżnia się bark, ramię, przedramię, koniec skrzydła i łokieć. Poza tym rozróżnia się powierzchnię górną, czyli wierzch skrzydła, pokryty różnymi regularnie osadzonymi piórami, i powierzchnię dolną, czyli spód skrzydła, przylegający do tułowia. Zmienność rozmiarów skrzydła, jego upierzenia i ułożenia jest dość znaczna i jednocześnie charakterystyczna dla większości ras gołębi.

Nogę można podzielić na następujące części: udo, podudzie, śródstopie, palce i pazury. Udo jest obficie porośnięte piórami i przykryte skrzydłem. Podudzie jest również upierzone, ale nie zakryte (lub tylko częściowo) i ma różną długość. Śródstopie, nazywane także skokiem, u większości ras gołębi jest cienkie, nie upierzone, intensywnie czerwone i pokryte rogowatymi łuskami, a u niektórych ras porośnięte piórami. Rozmiary śródstopia (długość i grubość) są różne, zależnie od rasy.

Większość gołębi ma u nogi 4 palce — trzy zwrócone do przodu, a jeden do tylu. Niektóre rasy chińskie i syryjskie mają po 5 palców. Palce są wolne, proste, rozbieżne, pokryte zrogowaciałymi łuskami; zależnie od rasy bywają nieupierzone lub obrośnięte piórami. Składają się z członów palcowych. Dzięki stawom łączącym poszczególne człony mogą się zginać i prostować. Ostatnie człony palcowe są uzbrojone w rogowate twory — pazury.